سماع ار منظر دیگر

حجت الاسلام جعفر فاضل

  دلیل‌هایی که طرفداران سماع برای ارزش بخشیدن سماع مطرح کرده بودند، عقیم و ناتمام بود. چنان­که بارها یادآوری گردید، سماع‌گرایان ادّعا می‌کنند، سماع جایگاه بلند دارد و به تعبیر بعضی از آن‌ها، قرب­آفرینی آن به حدّی است که هیچ عبادتی به پایه آن نمی‌رسد[i] تا آن‌جا که مولوی (به نقل مناقب‌العارفین) و ابوسعید­ابوالخیر (به نقل اسرار­التوحید) آن را همسنگ نماز می‌دانستند![ii]

پیامبر صلَّی­الله­عليه­و­آله در حـجّـة‌الوداع[1]، می‌فرماید:

«يا اَيُّها النّاس! و الله! ما من شئ يُقرِّبکم اِلی الجَنَّه و يباعدکم عن النّار، اِلّا و قد اَمَرتکم به...».[iii]

یعنی: ای مردم! به خدا سوگند! هیچ چیز [از عوامل تعالی و تقرّب­آور]، که شما را به بهشت نزدیک می­کند، و از آتش [دوزخ] دور نگاه می­دارد، نبوده است مگر آن­که [آن را بیان کرده­ام] و دستور آن را به شما داده­ام.

  حدیث­های دیگر نیز (با سند­های معتبر وصحیح) در همین زمینه وارد شده است.[iv] کنون این سؤال اساسی مطرح ‌مي‌گردد که اگر آن­چه موافقان سماع در مورد فضائل و مناقب آن، فراوان گفته­اند درست است، پس چرا اسلام، آن را به عنوان یک امر عبادی و تقرّب‌آور مطرح نکرده است؟! چرا پیامبر اسلام و ائمّه­اهل­بیت عليهم­السَّلام خود هرگز اهل سماع نبوده­اند؟ آیا نادیده گرفتن چنین موضوع مهمی که به تعبیر روزبهان­بَقْلي­شیرازی، می­توان با آن، یک روزه راه هزار­سال عبادت را بروید، به معنی دریغ کردن گوهری گرانبها از امّت اسلام در طول تاریخ نیست؟

  این که گفته شد، رسم سماع موسیقی و رقص­مقدس در زمان ظهور اسلام (و مدتی بعد از آن) مطرح نبوده و به همین دلیل در متون دینی سخنی از آن نرفته است، توجیه قابل قبولی نیست. برنامه‌هایی از قبیل سماع در میان ملت‌ها و مکتب‌ها کم و بیش وجود داشته است. در یونان، جشن‌های مذهبی (دیثی رامب) با موسیقی و رقص همراه بوده است[v] در هند، موسیقی جزء اعمال مذهبی و عبادت برخی اقوام بود[2]. عرب‌های جاهلی نیز – به گفته قرآن- مراسم حج و دعا خود را با کف زدن و سوت کشیدن انجام می‌دادند[3].

  بنابراین، با وجود صوفی- عارفان سماع‌گر و با وجود برنامه سماع در عصر امامان (از امام­نهم و دهم به بعد)، بسیار به­جا و شایسته بود که ائمّه عليهم‌السَّلام از نوآوری و ابتکار سماع‌گرایان (در فرض درستی عمل آن‌ها) استقبال می­کردند، در حالی که با مراجعه به منابع حدیثی و تاریخی به یقین در­می‌يابیم که مورد تأیید ائمّه عليهم‌السّلام واقع نگردیده و از آن استقبال ننموده‌اند. در این‌جا، به عنوان نمونه، یک روایت نقل می‌‌شود:

  « مقدّس­اردبیلی از شیخ­مفید و از محمد­بن­الحسین نقل می‌کند که گفته است: من و امام­هادی­عليه‌السّلام در مسجد­پیامبر بودیم، سپس عده ای از اصحاب­امام، از جمله ابوهاشم­جعفری که جایگاه خاصّی نزد امام داشت، وارد شدند. بعد از آن گروهی از صوفیّه داخل مسجد شدند و در گوشه‌ای دایره‌وار نشستند و مشغول [ذکر و] گفتن لا­اله­الا­الله شدند. در این حال، امام­هادی فرمود: «به اینها توجه نکنید، آنها هم­پیمانان شیطان و ویران­کنندگان ارکان دین هستند... (تا آن‌جا که می‌فرماید:) ذکر و ورد آن‌ها رقص و دست‌زدن و آواز غنایی است. از آنان پیروی نمی‌کنند مگر سفیهان...»[vi]

     به دلیل سیره زلال امامان عليهم‌السَّلام و به دلیل موضع‌گیری‌های روشن آن‌ها در برابر تصوّف، شیعیان تا قرن‌ها بعد از پیدایش سماع، از نزدیک‌شدن و یا تأیید و توجیه برنامه­هایی چون سماع خودداری کردند، بلکه همواره آن را علامت اختصاصی اهل­سنّت (با گرایش صوفیانه) می‌دانستند تنها بعد از گذشت چندین قرن است که با رخنه تصوّف در شیعه (قرن ششم به بعد) و به تقلید از صوفیان اهل سنّت، سماع نیز به جامعه شیعه – به صورت محدود - راه پیدا می‌کند[4].

نگاه سوّم: عناصر سماع

  جهت‌گیری آیات و روایات در رابطه با عناصر تشکیل‌دهنده سماع (شعر و موسیقی و رقص)، ما را قانع می­کند که به کارگیری سماع، چون شیوه­ای برای عبادت، امری نامقبول است.

  در میان عناصر سماع، چیزی که از همه سالم‌تر و بی‌گفت‌وگو تر است، «شعر» مي‌باشد. امّا اسلام برای شعر، چارچوب و شرایط خاصی (از نظر کمّی و کیفی) قائل است. زیاده‌روی و افراط در شعر و غرق‌شدن در شعر و شاعری مورد پسند و تأیید نیست. چون شعر ماهیّتی احساسی دارد و طبعاً حاکمیّت عقل و اندیشه در زیر فشار احساس و هیجان روحی ضعیف و کمرنگ می­گردد، در روایات محدودیّت‌هایی برای آن قائل شده است.

  امام­صادق عليه‌السَّلام فرمود پیامبر صلَّی­الله­عليه­و­آله فرموده است: اگر درون کسی از زَرداب زخم پر شود، بهتر است از این که آن را از شعر لبریز نماید.[5] در روایت دیگر امام­صادق عليه‌السَّلام می­فرماید:

«تکره رواية الشعر للصائم و المحرم و فی الحرم و فی يوم الجمعه و ان يروی بالليل...»:[vii] يعني: شعرخواندن برای شخص روزه‌دار و کسی که در حال اِحرام حج است و در حرم، و  در روز جمعه، مکروه است و [همچنین] شعر خواندن در شب [مکروه است] .

  موسیقی نيز به عنوان يكي از عناصر سماع، در اسلام به هیچ روی جنبه قداست و عبادیّت ندارد. اسلام با عرضه فرهنگی عمیق، تفکّری به پیروان خود بخشید که موسیقی لهوی و غیرلهوی جاذبه خود را نزد آن‌ها از دست داد. حتی موسیقی رزمی هم، که در جنگهای آن زمان معمول بود و دشمنان اسلام نیز در جبهه خود علیه مسلمانان به کار می­گرفتند، مسلمانان از آن استفاده نمی­کردند.

  حرکت موزون بدنی نيز از جمله عناصر سماع مي­باشد. برخی، به قصد توجیه رقص صوفیانه، آن را برآیند «وَجْد» می­دانند. اما این که گفته شد رقص صوفیانه و از روی اضطرار از روی سماع‌گر سر­می­زند، توجیه قابل قبولی نیست. آیا می‌توان پذيرفت همه شرکت‌کنندگان از روی اضطرار و بی‌خودی به حرکت و رقص و وَجْد می­آمدند؟! آیا حرکت موزون بدنی – با همین وصف و ویژگی- در سیره و سنّت پیامبر و امامان عليهم‌السَّلام و تربیت‌شدگان آن‌ها متداول بوده است؟! اگر سماع و وَجْد امری مطلوب و درست بود و نشان عرفان و عروج و روح تلقّی می­شد، دست كم يك مورد از آن در سيره و سنّت پيامبر و امامان يافت مي‌شد.

مولوی و سماع

  به هنگام مطالعه و بررسی حیات سماعی مولوی و همچنین شمس­تبریزی، با پدیده‌های شـگفت‌آوری روبرو مـی­شویم که باور کردن آن‌ها تا حدودی مشکل است: سماع در کوچه و بازار، در مدرسه، در میهمانی، در قصر امیران، در جشن عروسی، در تشییع جنازه مردگان و... همچنین ستایش‌های اغراق‌آمیز درباره سماع، که توحید و... است و نوای چنگ، وحی ناطق و قرآن پارسی[6]... است.

بخشی از آن‌ها نه تنها سخنان شطح‌آمیز بر زبان راندند که زندگانی آن‌ها نیز خود،(شطح عملی) بود. احمد­نوری – از صوفیان سده سوم – بر اثر شنیدن شعری از شب تا صبح با پای برهنه در نیزاری (با چوب‌های تیز و برنده) می­دوید در حالی که خون از پایش می­ریخت شعر مذکور را تکرار می­کرد و چند روز بعد بر اثر همین حادثه جان سپرد.[viii]

  محیی‌الدین­عربی، درباره توکلِ استاد خود ابومدین­مغربی می­گوید: «استاد ما به طور کلّی دست از کسب و کار کشیده بود و همواره در جای خود می­نشست و منتظر رسیدن روزی از جانب خدا می­شد. وی هر هدیه و کمکی را از هرکس قبول می­کرد».[ix] 

  بایزید از طلایه‌داران مکتب تصوّف که برخی از او به سلطان­العارفین تعبیر می­کنند، در جواب این پرسش که «چرا شب نماز نمی‌گزاری؟»، می‌گفت: «من گرد ملکوت می­گردم و هر کجا افتاده­ای است، دست او را می­گیرم».[7] همچنین: «بایزید را گفتند: فردای قیامت خلایق تحت لوای [= پرچم] محمّد باشند، گفت: به خداییِ خدای! که لوای محمّد زیادت باشد، که پیغمبران و خلایق در تحت لوای من باشند».[8]

مولوی، ستاره سماع

  جلال‌الدین­رومی یکی از شخصیّت‌های افراطی و پر حرص در عرصه سماع است. وی در این راه از هر فرصت و موقعیّت برای برپایی بساط سماع استفاده می­کرد: شب[x]، روز، خانه، مدرسه[xi]، کوچه، بازار[xii]، حمام[xiii]، بیابان[xiv]، عروسی، عزا[xv]، وقت نماز[xvi] و... برای او فرق نمی­کرد!

  سلطان­ولد – فرزند و شاهد گویای حالات مولوی- وضعیّت مولوی را بعد از فراق شمس­تبریزی چنین به تصویر می‌کشد:

       یک نَفَس بی‌سماع و رقص نبود             روز و شب لحظه­ای نمی­آسود...

  سماع در تصوّف سابقه چند صد ساله داشت، اما ملاّی­رومی چنان معرکه_­هایی از ساز و آواز و پابازی در قونیه برپا می­کرد که تاریخ صوفی‌گری کمتر به یاد داشت![xvii]

  مولوی در انرژی جنبشی و حرص و ولع سیرنشدنی وی به سماع، از استاد خویش شمس­تبریزی نیز پیشی گرفته بود. گاهی تا یک هفته[xviii] و یک­ماه[xix]، سماع مولوی ادامه می­یافت. آوازه‌خوانی تنها (همراه با رقص)، اشتهای مولوی را سیر نمی­کرد، طبل،[xx] نی،[xxi]دایره به ویژه رباب (شبیه تنبور) باید تا مرغ جان وی در آسمان تصوّف به پرواز در آید. او کشته و مرده رباب[xxii]بود، برای آن شعر می­گفت و غزل می‌سرایید، تعظیم و تقدیسش می­کرد، با آنان که به رباب بی‌حرمتی می­کردند، ستیزه و تندی می­کرد[xxiii]. چنان در سماع و چرخ و رقص غرق می­شد که گاهی تنها لباس او از بدنش بیرون می‌آمد و وی متوجّه نمی­شد![xxiv] پای بر زمین می­کوبید و نعره­ها می­زد، گاه حسام­الدّین را در آغوش می­کشید و مغازله‌گرانه می­گفت: بیا دین من! بیا ایمان من! بیا جان من! بیا سلطان من![xxv]

            بزم درویشی باز

  بسیاری از مشایخ تصوّف تأکید داشتند، سماع بر عوام حرام است.[xxvi] حتی برخی از آن‌ها، چون «ابی­السّعود­بغدادی»، تأکید می­کردند که نوصوفی‌ها را در محفل سماع راه ندهند[xxvii] اما محفل سماع و بساط ساز و آواز و رقص مولوی، باز و عام بود[9].

  صاحب مناقب‌العارفین می­نویسد: «روزی علم­الدّین­قیصر [از امیران و ثروتمندان قونیّه] سماعي عظیم بر پا کرده بود و تمامت اُمَـرا و کـُبَـرا و علما و فقرا حاضر بودند. حضرت­مولانا شوری عظیم کرده [و از سر وَجْد و شوریدگی] هر چه پوشیده بود به قوّالان بخشید، و همچنان عریان رقص می­کرد».[xxviii]

سماع، رقیب عبادت و نماز

  نماز، رفیع‌ترین قلّه بندگی و پر معنی‌ترین واژه عبادی است. نماز، نور چشم پیامبر و حلقة اتّصال عبد و ربّ است.

  سماع از دیدگاه مولوی و گروهی از همفکران وی ، جایگاهی همانند نماز دارد! در مناقب‌العارفین آمده است: «روزی در بندگیِ  مولانا رُباب می­زدند و مولانا ذوق‌ها می­کرد. از ناگاه، عزیزی در آمد که نماز دیگر می­گویند. [مولوی] لحظه­ای تن زد و فرمود که: نی، نی! آن ، نماز دیگر، این نماز دیگر، هر دو داعیان حقّند، یکی [= اذان و نماز]، ظاهر را به خدمت می­خواهد و این دیگر [= سماع]، باطن را به محبت و معرفت حق دعوت می­کند».[xxix]

     سلطان­ولد، فرزند ارشد و پیرو مولوی نیز، در کوششی مقلّدانه سعی می­کند سماع را همسنگ نماز معرفی کند. وی ادّعا می­کند: «انبیاء توّجه و رویکرد به خدا را در قالب نماز به مردم رساندند، اما اولیاي (صوفیه) آن نماز حقیقی را در صورت سماع... به عالمیان رساندند». آیا این، تحمیل سلیقه شخصی بر اسلام و نادیده گرفتن عمدی فرهنگ عبادتی اسلام نیست؟!

     نمونه­ای دیگر از بدل­سازی برای «عبادت»، تشیع جنازه­ها با ساز و آواز و طبل و رباب بود. سلطان­ولد می‌گوید:

  شیخ فرمود در جنازه من                 دُهُل آرید و کوس با دف­زن

  تا بدانند که اولیای خدا                      شاد خندان روند سوی لقا

 این چنین مرگ با سماع خوش است       چون رفیقش نگار خوب کش است[xxx]

سماع زنانه

     پدیده شگفت‌تری از سماع مولوی برپایی «سماع زنانه» با حضور و توسط مولوی است! در این مراسم (يعني مراسم  سماع صوفیانه - زنانه)، مولوی خود ستاره اصلی رقص و وجد عرفانی است و زنان – که برخی از آن‌ها از شاهزادگان و اشراف هستند- بر گرد او پروانه‌وار حلقه می­زنند و بعد از ایراد سخنانی توسّط مولوی، مراسم چرخ و رقص با خوانندگی کنیزکان خواننده و نوازنده درباری آغاز می‌شود و تا نیمه­های شب ادامه می­یابد. اينك متن یکی از گزارش­های «سماع زنانه» مولوی براي آگاهي بيشتر از موضوع درج مي‌شود:

     «از کـُمَّلِ [= بـزرگان] اصحاب مـنقول است که: هـر شب آدینه، مجموعه خواتین اَکابر [= همسران بزرگان] قونیه پیش خاتون [= همسر] امین­الدّین­میکائیل، که نایب خاص سلطان بود، جمع می­آمدند و لابه‌ها[10] می‌کردند که البته [از] حضرت خداوندگار [= مولوی]، [برای برپایی مراسم سماع] دعوت کند. چه، حضرتش را بدان خاتون آخرت، از حد بیرون التفات و عنایت‌ها بود و او را شيخ خواتین می­گفت. و چون آن جماعت [= زنان] جمع شدندی... بعد از نمازعشاء، حضرت مولانا، بی‌زحمت [= بی‌مزاحمت و] تنها و تنها [= به تنهایی] پیش ایشان رفتی و در میانه ایشان [= زنان] نشسته، هَمَشان [= همه آنـها] گرد آن قُطب [= مولوی] حلقه گشتندی و بر او گشتندی... و حضرتش در میان گل و گلاب غرق عرق گشته تا نصف­اللیل به معانی و اسرار و نصایح مشغول شدی. آخرالامر کنیزکان گوینده [= آوازه‌خوان] و دفّافانِ [= دایره‌زنان] نادِر و نای‌زنان [= نی زنان]، از [گروه] زنان، [به خوانندگی و نوازندگی] سرآغاز کردندی و حضرت مولانا به سماع شروع فرمودی و آن جماعت به حالی می­شدند که سر از پا و کلاه از سر ندانستندی...» (مناقب­العارفین، ص490). کتاب مولانا­جلال­الدّین نیز این داستان را نقل کرده است. مورد دیگر از سماع زنانه، برپایی سماع در خانه مریده، «نظام­خاتون» است که در همان مدرک آمده است (مناقب­العارفین، ص 601).

     البته برپایی سماع با حضور زنان در میان صوفیه، کم و بیش وجود داشته است. علاءالدّوله­سمنانی در «چهل­مجلس» (ص، 258) و دیگران اشاره­هایی به این مطلب دارند. در مفتاح­الجنّات آمده است:«... و وقت باشد که مستورات [= زنان] نیز درآرند برخی به نظاره و برخی خود دعوی کنند که ما عین کاریم و مردان و و زنان به هم در یک خانه آیند و خود را محرم یکدیگر دانند...(مقدمه­مفتاح­الجنّات، ص 44)».

     اوردالاحباب از قول یکی از مشایخ تصوّف می­نویسد: « من که ابوطالب­ام، مروان قاضی را دریافتم، او را کنیزکان بودند مُغَنّيَه [= آوازه خوان] که به جهت اهل تصوّف آماده داشته بود، هر وقت اهل تصوف را جمع کردی و سماع دادي.

مولوي و عشق به «سماع» تا پايان عمر

     عشق به سماع تا واپسین لحظات عمر مولوی ادامه یافت و به جای خواندن قرآن در حال احتضار کار به ساز و آواز رسید. یکی از مولوی شناسان[11] می­نویسد: «عشق به سماع هرگز وی را تا پایان عمر ترک نکرد حتی «در روز آخرین» عمر هم، آن گونه که افلاکی از قول حسام­الدّین نقل می­کند، قوّالان [= خوانندگان] در بالین وی به آواز و سماع مشغول بودند».

گستاخی مریدان

  مریدان مولوی، به حمایت بی‌دریغ حکمرانان سلجوقی، برخوردهای توهین‌آمیز نسبت به معترضان و منتقدان به سماع داشتند. اخی­احمد، از صوفیان سرشناس و معترض به سماع‌گرایی مولوی، اظهار می‌داشت: من تعداد زیادی (و به تعبیر خودش، یک خروار) کتاب خوانده­ام، ولی اِباحت[12] سماع در آن ندیده­ام. یکی از مریدان مولوی به نام علاءالدّین­ثریانوس- که اوّل مسیحی بود در جواب او با تمسخر گفت: شما خروار (خر گونه يا مانند خر) کتاب خوانده­اید؛ از این رو اِباحت سماع را در آن ندیده­اید! خدا را شکر که ما عیسی‌وار خوانده­ایم و به سرّ آن رسیده­ایم![xxxi]

  برخی از مریدان مولوی می­گفتند: هرکس می­گوید این سماع حرام است، حرام‌زاده است[13]! حتّی صوفیانی چون محمّد­غزّالی و ابوسرّاج­طوسی که به کارگیری برخی ابزار موسیقی مانند نی، کوبه و... را حرام می­دانند نیز، مشمول این حکم هستند.

بازتاب سماع مولوی در قونیه

  برنامه‌های اِفراطی مولوی مخالفت‌هاي وسیعی را از سوی گروه‌های مختلف مردم      برمی‌انگیخت. حتّی شمار بسياري از صوفیان و مشایخ آن‌ها نیز در این جبهه ضدّ سماع حضور داشتند و برخی شعرهای دفاع­آمیز مولوی، نشان‌دهنده حجم وسیع این اعتراض‌ها است.

  بديع‌الزّمان­فروزانفر، مولوی‌شناس معاصر، در مورد تغییر موضع مولوی و روی آوردن او به شعر و سماع و موسیقی می‌نویسد: «اهل قونیه و اَکابر زُهّاد و عُلَما هم از تغییر روش مولانا خشمگین شدند».

  دانشمند معروف و نویسنده کتاب‌های متعدد (از جمله کتاب مشهور مطالع­الانوار)، قاضی­سراج­الدّين­اُرموی[14]. سیّد­شرف­الدّین، عالم سرشناس قونیه[xxxii]، که مبارزه سخت و پیگیری بر ضدّ مولوی به راه انداخته بود.[xxxiii] فرزند تاج­الدّین­وزیر، که معین­الدین پروانه – حاکم قدرتمند روم- قصد داشت او را به سمت قضا منصوب کند.[xxxiv] از صوفیان نیز، تعدادی مخالف مولوی بودند که از جمله آن‌ها اخی­احمد از سرشناسان قونیه بود.[xxxv]

واکنش مولوی در برابر اعتراض‌ها

  مولوي نوعاً در برابر انتقادات جواب روشن، قانع‌کننده و منطقی نمی‌داد و گاهی به تحقیر و توهین بسنده می‌كرد[15]. وی در گرماگرم سماع می‌چرخید و می­گفت:

سماع گرم کن و خاطر خران کم جو          که جان جان سماعی و رونق ایام[xxxvi]

سماع، موسیقی و... در تشیيع جنازه مولوی

  عشق مولوی به سماع نه تنها حیات و زندگی وی را با آن پیوند زده بود، بلکه مرگ و تشییع جنازه و مرقد و مدفن وی را نیز عرصه ساز و آواز و رقص ساخته بود! در طول تاریخ، مقبره مولوی همیشه عرصه ساز و آواز و رقص درویشی بوده است. وی در غزل  پُرشوری می‌سراید:

اگـر بـر گور من آیـی زیارت                تـو را خـرپـشـتـه‌ام رقصان نماید                          ميا بی دف به گور من بـرادر                کـه در بـزم خـدا غمگین نـشـاید[xxxvii]

سماع و دیوان­شمس

  عمده‌ترین اثر مولوی، یکی کتاب مثنوی است که بیش از بیست و پنج هزار بیت دارد، دومین اثر مولوی، دیوان وي معروف به دیوان­شمس­تبریزی است. این دیوان پر حجم که بخش اصلی آن را غزل تشکیل می‌دهد، بیش از چهل هزار بیت دارد[16]. غرق شدن در شعر و شاعری، آینه دیگری است که ویژگی شخصیّتی مولوی را نشان می‌دهد. غزلیّات مولوی با ترکیبی از وزن‌های شعری آهنگین (رقص آواز)، موسیقی کلمات، مضمون‌هایی پر احساس و تخلی و... خواننده را در زیر امواج شدیدی از عواطف، هیجان و شوریدگی قرار می‌دهد. حرص شدید مولوی به سماع، تنها از طریق این سروده‌های آتشین، ضربی و رقص آور می‌توانست اشباع شود:

باده بده باده بده وز خودمان یاد مده         روز نشاطست و طرب بر منشین داد مده

آمده‌ام مست لقا کشته شمشیر فنا                گر نه چنینم تو مرا هیچ دل شاد مده...

دیوان­شمس، یا جُنگ موسیقی شعر

  به گفته برخی صاحب‌نظران، مولوی حدود پنجاه وزن را در دیوان به کار گرفته است.[xxxviii] حتّی وزن‌هایی که در عُرف عروضیان و شعرشناسان، اوزان نامطبوع شناخته شده است، مولوی حالت شادی و رقصی به آن‌ها داده است، بدین ترتیب آن‌ها برای شعر مقامی مشابه و هم‌شأن با موسیقی قائل بودند.[xxxix] فروزانفر می‌گوید: «هیچ‌یک از شعرای ما این اندازه نمی‌تواند وَجْد و حال و شور در خواننده ایجاد کند که مولانا کرده است و از این جهت، غزلیّات امتیاز دارد».[xl]جلال‌الدّين همایی – از صاحب‌نظران و مولوي­شناسان معاصر -  می‌نویسد:« در اکثر غزلیّاتش بحور و اوزانی از قبیل هَزَج و رَجَز به کار رفته است که با حالت رقص و سماع و دف و کف... مناسب است».[xli]

  موسیقی‌گرایی غزلیات مولوی ناشی از چند عامل است:

·     گرایش عشقی و عاطفی مولوی، این واقعیّتی است که از مباحث گذشته روشن گردیده است.

·     سرایش شعر در حال سماع، وی بسیاری از غزلیات خود را در حال سماع و رقص سروده است. سپهسالار – شاگرد چهل­ساله مولوی- نیز تأکید می‌کند که: «اکثر کلمات طیّبات ایشان، در حالت سُکر بیان آمده است».[xlii]

سماع از دیدگاه شمس­تبريزي

  آن‌کس که مولوی را از مسجد، مدرسه، درس، وعظ، کتاب و خطابه، به عرصه شعر، سماع، ترانه و رقص درویشی کشاند، شمس­تبریزی بود[xliii] از این رو شناخت دیدگاه شمس در زمینه سماع، ما را در شناخت هر چه بیشتر اندیشه سماع‌گرایانه مولوی کمک می‌کند. شمس­تبریزی بسیاری از صوفیان را به برخی گفته‌ها و مواضعشان، به باد انتقاد می‌گیرد، کسانی چون: محیی‌الدین­ابن­عربی، اوحدالدّین­کرمانی، حلّاج، بایزید، عین‌القضات­همدانی، قشیری و حتی جنید­بغدادی و... را هدف حملات تیز خود قرار می‌دهد، و چلّه­نشینی تصوّف را شدیداً محکوم می‌کند و آن را سنّتی غیر اسلامی می‌شمارد...، لیکن خود دیدگاهی افراطی و تند درباره سماع دارد. وی ادّعا می‌کند که سماع برای اهل حال، فریضه و واجب و حیات‌بخش است[xliv]  البته جای این پرسش است که چگونه اسلام با داشتن فرهنگ غنی عبادتی اصلاً اعتنایی به آن ننموده است، بلکه موضعی منفی در برابر آن گرفته است؟! شمس­تبریزی دلیل روشنی برای ادّعای مکرر خود نیاورده است. وی موسیقی را تا حدّ وحی ناطق پاک و نوای چَنگ را تا حد قرآن پارسی بالا می‌برد[xlv]  شمس­تبریزی ادّعا می‌کند که سماع مولوی (و امثال او) آن‌قدر پُر برکت و سازنده است که اگر مریدان مولوی ترک وظایف شرعی کنند و خود را به انواع گناهان آلوده سازند، «سماع و رقص درویشی مولوی» آن‌ها را از غضب و عذاب نجات خواهد داد!

سؤالی چند از مولوی و شمس و...

 مولوی می‌سراید:

پس غذای عاشقان آمد سماع                           تا در و باشد خیال اجتماع

و:

هر که او را سماع مست نکرد                      منکرش دان اگر چه کرد اقرار[xlvi]

  سری­سقطی – از مشایخ کهن صوفیه- می‌گوید: قلوب اهل محبت در وقت سماع، در طرب آید[xlvii].

  و امّا در مورد جنبه دیگر سماع، یعنی  رفع ملالت و خستگی ناشی از ریاضت (که آن هم در واقع، ریشه در شورانگیزی و حال‌آوری سماع دارد)، در شرح تعرّف آمده است: «متقدّمان [از صوفیّه] نفس را بسیار قهر کردند و چندان ریاضت دادند که از کار فرو ماند و برای تقویت نفس، چیزی طلب کردند و دو بیتی سماع می­کردند...»[xlviii] خواجه­انصاری: «بنده، سماع کند تا وقت وی خوش گردد».[xlix]

موارد نقض سماع

  جمال‌گرایی (شاهد بازی): یکی از عواملی که به گفته برخی از صوفیان صفای باطن و وجد و حال و عشق می‌آفریند، تماشای صورت‌های زیبا (شاهد بازی) است. البتّه آن کس که از نغمه نی، تسبیح حق می‌شنود[l]و از رقص و پای‌بازی، به عرش خدا و بزم فرشتگان[li] می‌رسد، باید از حُسن رُخ خوبان[17] (که همه مایه ناز است)، به حقیقت، که در بند مجاز است[lii] برسد. عبدالرّحمن­جامی می‌سراید:

خـوبـــــی روی و خــوبـی آواز                  می­برد هر یک به تنهایی دل

چون شود هر دو جمع در یک جا                کار صاحبدلان شود مشکل

  از این رو برخی از سماع‌گرایان و برنامه‌پردازان سماع (روزبهان­شیرازی) گفته‌اند: قوّال و خواننده – در مجلس سماع- باید زیبا و خوش صورت باشد.[liii]

یاد است سماعی که در او شاهد نیست       خاکش بر سر هر که نه شاهد باز است[18]

  مولوی در مورد اوحدالدّین­کرمانی که روش عشقی و شاهد بازی او معروف است، با اشاره به شیوه ناپسند وی، می‌گوید: «شیخ­اوحدالدّین، در عالم میراث بد گذاشت...».[liv] امّا آیا اوحدالدّین حق ندارد متقابلاً از مولوی سؤال کند: آیا برپایی سماع ساز و آواز و رقص در تشییع جنازه اموات – به جای تلاوت قرآن، ذکر و دعا – میراث پسندیده و اسلامی بود که توسّط مولوی در عالم گذاشته شد؟!

  شمس­تبریزی به دیدار اوحدالدّین­کرمانی و وضع و حال او را جویا شد، از او می‌پرسد: در چیستی؟ اوحدالدین در پاسخ می‌گوید: «ماه را در تشت تماشا می‌کنم!»  (یعنی جلوه­ حق را در جمال خوب‌رویان می‌بینم)، شمس از روی طعنه و اعتراض به وی می‌گوید: «اگر بر گردن دُمبل نداری، چرا در آسمانش نمی‌بینی؟!»[lv]

  اعتراض شمس به کرمانی نیز درست و بجاست. امّا آیا کرمانی حق ندارد به سوی شمس برگردد و از او بپرسد: تو از ساز و آواز و موسیقی چه می­طلبی؟ قاعدتاً شمس در پاسخ مدّعی می‌شود: از نوای موسیقی، وحی ناطق پاک می‌شنوم، آیا اوحدالدّین حق ندارد متقابلاً (چون شمس به طعنه) بگوید: «اگر ریگ در کفش نداری، چرا قرآنش نمی‌شنوی؟!»[19]

  در واقع، اگر ما محور سلوک و عرفان را تصوّف مستانه قرار بدهیم و شوق عابدانه را نادیده بینگاریم و نظام عبادتی – سلوکی اسلام را (به بهانه­های گوناگون)، کمرنگ و خنثی کنیم، نه تنها سماع، که شاهد بازی و مواد مخدّر و حتی مسکرات نیز در این قاموس جایی خواهد داشت (چنان که همه این‌ها کم و بیش در میان صوفیّه وجود داشته است)[20].

متأسّفانه تاریخ تصوّف از اواخر سده سوم با پدیده انحرافی جمال‌پرستی کم و بیش همراه بوده است. سعدی می‌سراید:

گروهـی نـشینند با خـوش پسر                      کـه پـاکبـازیـم و صـاحـب نـظـر

ز مـن پُـرس فــرسـوده روزگـار               کـه بر سفره حسرت خورد روزگار

سر گاو عصّار از آن در کَـهْ است              که از كُنجدش ریسمان کوتَهْ است[lvi]

آن کس که جلوه حق را کوته‌نظرانه تنها در روی شاهدان و خوب‌رویان جست و جو می‌کند، نه تنها عارف نیست که کج فکر است در غل و زنجیر ظاهر و دام شیطانی صورت گرفتار شده است[21].

صوفیان مخالف سماع

  ابن­عربی، در موارد مختلف از کتاب‌ها و رساله‌های خود موضع سماع را مطرح کرده است و در بسیاری از موارد موضع شدیدی در برابر آن گرفته است. در کتاب فتوحات­مکّیّه و همچنین، در رساله­روح­القدس[lvii] و رساله­شاهد[lviii] نیز مطرح کرده است.  به طور کلی عقیده ابن‌عربی در باب سماع این است که آن‌چه به عنوان سماع در میان صوفی متداول است، پدیده‌ای «ضد عرفان» و ناسازگار با مقام و روح عرفان است. سلوک و عرفان و شناخت حق، وقار و طمأنینه و مانند آن می‌آورد، نه جست و خیز و پای بازی و رفتار سبک! به عقیده وی، انفعال و شور و حالی که بر اثر شنیدن نغمه ها و آوازها پدید می‌آمد ریشه نفسانی دارد و این «خود طبیعی» و نفسانی است که به ابتهاج و جست و خیز در می‌آید، نه «خود معنوی» و الاهی (از این رو برخی حیوانات نیز دارای این حس هستند). بنابراین، علاقه و دلبستگی به سماع نشانه کاستی، نقص و «نفس گرایی» سالک و ناشی از انگیزه­های غیر الاهی و  به گونه­ای وسوسه شیطان است. این سماع طبیعی (= نفسانی) است که انسان را به حرکت و جست و خیز وا می­آورد! وی تصریح می­کند: «حرکت دوْری و هیمان[22] و تَخَبُّط[23] کار دیوانگان است».[lix]

  ابن­عربي در فتوحات به درستی این نکته را خاطر نشان می­کند که: هیچ شنیده نشده است پیامبران به هنگام نزول وحی جست و خیز و اعمالی از این قبیل انجام دهند[24].

  صاحب فتوحات با اشاره به این­که قرائت قرآن برای آن­ها چندان لذت­بخش و شور آفرین نیست، لیکن شعر و آواز، آن­ها را به شور و هیجان می­آورد به گونه­ای که به ساعت­ها رقاصی می­پردازند... می­گوید: بعد از مراسم پر هیاهوی سماع، به یکدیگر به خاطر اعمال خود تهنیت می­گوییم، در حالی که فرشتگان و ملأاعلی به ما، به خاطر از دست دادن دین و عقل خود تسلیت می­گویند!

  وي در رساله­شاهد[lx] نیز نظر خود را به صورت خلاصه و صریح چنین بیان می­کند: «رقص و پایکوبی لایق حضرت حق نیست؛ شهود حق متوقّف بر هیبت است و هیبت موجب سکون و آرامش انسان می­شود، نه حرکت و جنبش. حرکت، برکت مادی می­آورد و سکون، برکت الاهی». وی در ادامه تأکید می­کند: «هر کس (در سماع) حرکت و جست و خیز کند و مدّعی شود که: خدا را شهود کردم و خدا من را به خودم نمود، پس او دروغ­گو است!»[25]

  ابن­عربی در کتاب معرفة­النفس می­نويسد: «هر یک از مشایخ که به سماع گرایش داشته­اند و در محفل سماع شرکت می­کرده­اند، از دو حال خارج نیست: یا پيش از رسیدن به مرحله کمال و تمکین دست به این کار می­زده­اند، که در این صورت از دیدگاه ما سماع بر آن­ها حرام بوده است، یا آن­که بعد از وصول به کمال در محفل سماع حضور می­یافته­اند. چنین افرادی در حال سماع (فقط) از مرتبه عرفانی خود تنزل کرده­اند و انگیزه و عامل اصلی آن التذاذ و کامیابی نفسانی بوده است. وی در عین حال خاطر نشان می­کند که این توجیه در صورتی است که کم و گهگاه در محل سماع حاضر می­شدند، اما اگر زیاد به سماع گوش می­داده­اند – هر چند از مشایخ و کاملین بوده­اند- پس بدانند که از جانب خدا مطرود شده­اند و دلبستگی و مداومت آن­ها بر سماع در واقع عقوبتی است که خدا به خاطر گناهی که انجام داده­اند در حقّ آن­ها روا داشته است. چنین فردی، شور و حالی که در وقت سماع پیدا می­کند، در غیر وقت سماع به او دست نمی­دهد! باید این فرد به حال خود گریه کند و در نفس خویش به مطالعه و جست و جو بپردازد، تا گناهی را که باعث گرایش وی به سماع شده است، بیابد و از آن توبه کند». ابن­عربی کلام خود را با این دعا خاتمه می­بخشد: «خدا ما و شما را از کسانی که گوش شنوا برای سماع دارند، قرار ندهاد».[lxi] بهاءالدین نقشبندي در مورد سماع می­گوید: «در طریقه ما سماع نیست».[lxii] سنایی اشعاری در نکوهش « سماع بارگی» دارد:

      مجلس روح جای بی­گوشی است              اندر آن­جا سماع خاموشی است

                  طبـع را از غـنـا مـگـردان شـاد               کـه غـنـا جز زنــا نـیـارد یـاد[lxiii]

     یکی دیگر از مخالفان سماع که معاصر سنایی است و در عصر خود از موقعیّت و نفوذ قابل توجّهی برخوردار بوده و جامی از او به بزرگی یاد می­کند، احمد­جام است. وی بی­پروا در برابر این موج سابقه­دار می­ایستد و بر این سنّت نادرست صوفیان می­تازد و آن را انحراف و حرکتی ضد دیني معرّفی می­کند. به ویژه بر این نکته تأکید می­کند که سماع، اثر و نشانه­ای در سنّت و سیرت پیامبر صلَّی­الله­عليه­و­آله ندارد و آن­چه اسلام و پیامبر به عنوان برنامه عبادت و تقرّب به حق معرّفی کرده است اموری چون: ذکر، دعا، قرائت قرآن و مانند آن است. او می­گوید: «پس ای ناجوانمردان بی­دیانت! زُلف و خال و سیم بَر[26] و بادام چشم و لاله رُخ، بر [= در] راه خدای چه ماند؟! ... مکنید ای مسلمانان! و بدانید که دزدان، دین خدا را زیر و زبر کردند و این قوم مُداهنان [= سازشکاران] با ایشان یار گشتند تا دین و کار دین را مشوّش کنند!»[lxiv]

  شماری از صوفیان که خود نیز از اهل سماع بوده­اند ولی موضعی معتدل و میانه دارند و با اوحدالدین­کرمانی، شمس­تبریزی، مولوی و... موافق نیستند.

  مستملی­بخاری (د.434) در شرح­تعرّف تصریح می­کند که سماع، نیاز و غذای ضعیفان و ناتوانان است، وارستگان و کاملان، خود در مشاهده حق مستغرق هستند و هرگز نیازمند چیزهایی مانند سماع نیستند.

  هجویری یکی از مشایخ تصوّف و از نویسندگان کهن آن­ها است. وی در کتاب کشف­المحجوب، که یکی از قدیمی­ترین منابع فارسی در زمینه تصوّف است، بر این مطلب که سماع شایسته عرفان و کاملان نیست، تأکید می­ورزد.

آخرین دفاع

  تنوّع راه سلوک (تنوّع مطلق، تنوّع معین)، در منطق سلوک، آن­چه که هدف و غایت اصلی سالک و رهرو است و برای رسیدن به آن تمام همّت و تلاش خود را به پای آن  می­ریزد، شکستن نفس و رهایی از خویش و به دنبال آن پیوستن و استغراق در حق است؛ بنابر این عقیده، چگونگی وسیله و راه چندان مهم نیست، بلکه انگیزه و هدف رهرو اهمّيت دارد[27].

  صاحب­ اورادالاحباب در باب اختلاف­المسالک می­نويسد: «راه­ها بسیار و مختلف است اما مقصد و مقصود یکی است و اختلاف و طرق سبب اختلاف احوال و مقامات سالکان است... طایفه­ای سلوک طریق عبادت می­کنند... طایفه­ای سلوک طریق ریاضت و...». سلطان­ولد در مورد سماع می­گوید: « برای کسی که از هوا و هوس رسته، هر چیز که ایجاد کند و قرب آورد، اولی آن است که آن ورزد».[lxv]

  سلوک سالکان می­تواند در چارچوب معیّنی تنوّع داشته باشد، امّا این که راه سلوک را حتّی فراتر از ادیان و شرایع الاهی بدانیم، یک انحراف و در واقع سخنی ضدّ سلوک است. سنّت الاهی در آفرینش، بر اساس علل، اسباب و ضوابط است. هر پدیده­ای، علّت خاصّ خود را دارد و هر علّتی، معلول ویژه خود را. همان­طور که در قلمرو ماده، اتّفاق و بی­علّتی معنا و مورد ندارد، در امور معنوی نیز نظام علّی و معلولی و ضوابط حکمفرما است.

  بر اساس همان رابطه علّی و معلولی، رسیدن به قُرب الاهی، که هدف و غایت اصلی است، راه و ابزار و وسایل خاص خود را می­طلبد. بنابراین، تنها هدف درست داشتن، برای رسیدن به مقصد کافی نیست، بلکه بینشی ابزار­شناس باید تا به خواست و کمک خدا به مطلوب رسید و به جای کعبه، سر از ترکستان در نیاورد. در اسلام بدعت مورد لعن و نفرین خدا و پیامبر صلَّی­الله­عليه­و­آله و اولیاي خدا واقع شده است. امام­صادق عليه­السَّلام ، آن هنگام که به یکی از اصحاب خاص خود به نام عبدالله­بن­سنان دعایی را تعلیم می­داد و می­فرمود: بگو «يا الله يا رحمن يا رحيم، يا مُقلِّبَ­القُلوب، ثبِّت قَلبی عَلی دِينِک» عبدالله­سنان به جای این که بگوید: «يا مقلِّبَ الْقُلوب» گفت: «يا مقلبَّ القلوب و الأبصار...»، در این هنگام امام عليه­السَّلام فرمود: «هر چند خدا مُقَلِّبَ الْقُلوُبِ وَ الأبْصَار است، ولی همان­طور که من گفتم دعا را بخوان»[lxvi] (یعنی بگو: «يا مُقَلِّبَ الْقُلوُبِ» بدون اضافه کردن کلمه «الأبْصَار»).

  حال که روشن شد اعمال ظاهری رابطه­ای عمیق و اساسی با امور معنوی دارد، طبعاً کسی شایستگی شناخت ابزار و طریق صحیح را دارد که بر اسرار و رموز آفرینش و ابعاد پیچیده، گسترده و تو در توی آدمي آگاه باشد. چنین آگاهی و معرفت وسیع، تنها در انحصار ذات اقدس­الاهی است که: « ألاَ يَعلَمُ مَن خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطيفُ الْخَبيرُ»[lxvii] آیا آن کس که [جهان] را آفرید، [اسرار] آن را نمی­داند؟! در حالی­که او لطیف و آگاه است و کسانی که به خواست الاهی بر اسرار و رموز آگاهی دارند که: « ولا يظهر علی غيبه احداً إلاَّ مَنِ ارتَضَی من رَسوُل»[lxviii] و [خدا] کسی را بر غیب خود مشرف نمی­گرداند، مگر کسانی که مورد رضایت و پسند [حق] هستند، از فرستاده­ای (اهل­بیت­عصمت­و­طهارت).

  ممکن است گفته شود: سالک در طی منازل و مقامات معنوی به مرحله­ای می­رسد که احکام شرعی بر او آشکار می­گردد. بنابراین نظریّه، صوفیانِ کامل می­توانند بر حقایق و امور باطنی و پنهانی واقف شوند و ابزار، عوامل و راه­های رسیدن به حق را  بدون شک و تردید و بدون دخالت وَهْم و خیال و تصرّف شیطان بشناسند و به دیگران معرّفی کنند. مولوی با اشاره به فناي سالک، ادّعا می­کند که سخن صوفيی چون بایزید در واقع سخن خداست و همانند پیامبران به او وحی شده است:

کان دعای شیخ نی چون هر دعاست                 فانی است و گفتِ او گفتِ خداست

  بنابراین نظریّه، سماع چون از طرف بسیاری صوفیان به عنوان ابزار پر قدرت تعالی روح معرّفی شده است و آن­ها کسانی هستند که بر غیب و امور باطنی شهود و اطّلاع دارند، سخن آن­ها درست و در حق دیگران حجّت است! ابن­عربی در موارد متعدّدی از آثار خود، از جمله در رسالة­الانوار و همچنین در نامه خود به عالم، متكلّم و مفسّر معاصرش فخرالدّين­رازی، بر همین نکته تأکید کرده است. وی می­گوید: «صوفیانِ کامل، علوم و معارف خود را مستقیم از خدا دریافت می­کنند».

     کسانی چون داود­قیصری[lxix]و مؤیّدالدّین­جندی در شرح خود بر فصوص، تصریح  می­کنند که ابن­عربی بدون تردید معصوم و منزّه از هرگونه گناه، خطا و اشتباه (حتّی اشتباه سَهْوی) بوده است[lxx] آمار مکاشفه­هایی که در نادرست بودن آن شکی نیست، به اندازه­ای است که بازگویی آن­ها خود کتاب مفصلی می­طلبد.

  قهرمانان مکاشفه در تاریخ تصوّف، نظیر: جنید­بغدادی، عبدالقادر­گیلانی، محیی الدّین­عربی و... کشف و شهودهای واضح­البطلان و غیر قابل باوری را ارائه داده­اند که ادّعای «غیب‌دانی» آن­ها را زیر سؤال می­برد.[28] با وجود این نوع مکاشفه­ها چگونه می­توان باور کرد که با طی منازل و مقامات، آن­چنان که مطرح کرده و جدول­بندی کرده­اند، به مرحله­ای می­توان رسید که باطن و ریشه تمام احکام و معارف اسلام بر سالک آشکار گردد و برای توجیه و تأیید و ارزشمندی سماع بر آن اعتماد کرد؟! به علاوه موضوع سماع نیز مخالفانی سرسخت در میان صوفیان دارد و چنان که اشاره شد برخی به استناد کشف و شهود خود، آن را ضد عرفان و شیطانی و انحرافی قلمداد کرده­اند.

  سماع ریشه غیر اسلامی دارد و نمونه­هایی از آن را در برخی ادیان و مکاتب مشاهده می­کنیم. قرآن در مورد عرب­های جاهلی و برنامه­های دینی آن­ها می­فرماید: «وَ مَا کَانَ صَلاَتـُهُمْ عِنْدَالْبَيْتِ إلاَّ مُکَاءً وَ تَصْدِيَة فَذوُقوُا الْعَذَابَ بِمَاکُنْتُمْ تَکْفُروُنَ»[lxxi] یعنی: نماز آن­ها نزد خانه [خدا] جز دست زدن و صفیر [= سوت، صدا و...] نبود؛ پس بچشید عذاب را به سبب آن­چه کفر می­ورزیدید.

  در عهد­عتیق (در کتاب اول تاریخ ایّام، باب سیزدهم) با اشاره به انتقال تابوت خدا از قریه یعاریم، توسط داوود و بنی­اسرائیل به شهر داوود، آمده است: «داوود و تمامی بنی­اسرائیل با سرود و برط و عود و دف و سنج و کُرنا، به قوّت تمام به حضور خدا  وجد می­نمودند.[lxxii] در باب پانزدهم (از همین کتاب) می­گوید: «چون تابوت عهد خدا وارد شهر داود می­شد، میکال دختر شاؤل، از پنجره نگریست و داود پادشاه را دید که رقص و وجد می­نماید»[lxxiii] در باب بیست و پنجم نيز می­گوید: «داوود و سرداران لشکر، بعضی از پسران آساف و همایون و یدوتون را، به جهت خدمت جدا ساختند تا با بربط و عود و سنج، نبوّت نمایند».[lxxiv]

  برخی از آيین­های هندی نیز کم و بیش با رقص و آواز سروکار دارند؛ به طوری که اوهلی می­نویسد: هندی­ها، شیوا [یکی از خدایان] را مظهر نظام کوسمیک می­دانند که با رقص و آواز، این نظام را ارائه می­دهد و خدایان دیگر نیز با رقص و آواز رابطه نزدیک داشته­اند.[lxxv] رقص بهاراتانا در اَزمنه قدیم، در هنر پرستش در معابد هند جنوبی اجرا می­شده... و تا امروز مانده است. این رقص، پر نشاط و پر جذبه و آهنگین است.[lxxvi]

  یکی از الهه­های مردم یونان آپولو بود که هم خدای موسیقی و هم خدای طبّ بود.[lxxvii] ویلوبی درباره آیین دیونیزوس در یونان می­نویسد: «رقص مقدّس به افتخار دیونیزوس معمولاً شب و در نور مشعل­ها انجام می­شد. پایکوبی، شبیه رقص دراویش، در نوای موسیقی خاصّ تحریک‌کننده­ای آغاز و کم کم به حال و خَلْسه و جَذْبه دچار می­شدند... همه این شرکت­کنندگان تصوّر می­کردند با اجرای این آداب خدا را در وجود خود خواهند یافت».[lxxviii]دیثی­رامب یا رقص جهنده، مراسم آواز و رقص شوریده و دیوانه­واری است که در جشنواره مذهبی یونانیان کهن به افتخار دیونوس خدا برگزار می­شده است.[lxxix] برخی حکمای یونان – به ویژه افلاطون- به موسیقی و شعر صبغه تربیتی و عرفانی داده­اند. افلاطون معتقد بوده است که نغمه­های موزون، یادگار دوران خوش گذشته است و انسان را به یاد عالم ملکوت می­اندازد.

  مردم ایران باستان نیز در نیایش و مناجات، به میترای سه­گانه توجّه داشتند... و با رقص­هایی که از حرکات سالانه و روزانه آفتاب بود جشن مقدس را به انتها              می­رسانیدند.[lxxx]

  خرافات و موهومات در فرهنگ و ادیان مردمان بدوی فراوان است. از جمله در میان قبایل نیمه وحشی استرالیا، آفریقا، آمریکا (آلاسکا) و... نمونه­هایی از رقص و موسیقی، که به آن جنبه دینی بخشیده­اند، فراوان به چشم می­خورد[lxxxi] گفته می­شود: در میان اسکیموهای آلاسکا، رقص خاصی وجود دارد که در این رقص، رقّاصان با شور و هیجان بسیار به سرعت می­رقصند. در نتیجه رقّاصان به وجد و شور آمده و به خلسه یا حالاتی شبیه به هیپنوتیزم فرو می­روند.[lxxxii]

روان­شناسی سماع

  باید دید از نظر روان­شناختی آن­چه صوفی را شیفته و فریفته سماع کرده، چیست؟ سماع آمیزه­ای از شعر، آواز، موسیقی، رقص(خاص) است که با عواطف انسان سروکار دارد. وجود احساس، عاطفه، ذوق و قریحه در آدمی هرگز نشانه نقص و ضعف وی نیست. احساس و عاطفه، انواع و مظاهر گوناگون دارد: دوستی، دشمنی، هیجان، نگرانی، ترس و... نمونه­هایی از آن هستند، که هر کدام به جای خود نیکو است[29]. اما مطلبی که در رابطه با بُعد احساس و عاطفه بسیار اهمیت دارد و شرط سودمندی و کمال­آفرینی آن مي­شود، دو چیز است:

-­ هدفی که هنر در راه آن به کار گرفته می­شود.

-­ میزان و درجه تحریک احساس (همچنین نوع محرک).

  تشدید و تهییج عواطف، بدون رعایت اعتدال و ظوابط، نه تنها سودمند و تکامل آفرین نیست که ممکن است گمراه­کننده – حتّی در قلمرو سلوک- نیز باشد. بسیاری از نیروها و ظرفیّت­های آدمي بر اثر تحریک و تهییج احساس افزایش می­یابد، امّا همه این­ها باید تحت مدیریّت عقل و با رعایت شرایط و ضوابط صورت گیرد. یکی از پیامدهای زیان­بار تحریک اِفراطی احساس، تضعیف کارایی و داوری عقل است. زیرا تحریک شدید احساس به وسیله عواملی چون سماع آفاتی در پی دارد که ممکن است حتّی سالک را به لغزش و انحراف بکشاند. حتّی تلقین­پذیری و توهّم، دو اثر از پیامدهای متعدّد سماع است. خلأ عقل راه را بر خرافات و انحرافات فکر باز مي­کند. اسلام هر عاملی که فعالیّت و حضور عقل را ضعیف و کمرنگ کند، نادرست و مردود می­داند، خواه از جمله عوامل مستی­آور باشد، یا از جمله موادّ مخدر و یا عوامل هنری. با نگاهی به آیات و روایات، جایگاه قدسی و رفیع عقل به وضوح مشاهده می­شود.

     اشتباهات بسياری که در سخنان و مکاشفه­های صوفیان دیده می­شود، نتیجه       بی­اعتنایی به عقل و محروم ساختن خود از رهنمودهای آن می­باشد. عارف ممکن است به مرحله­ای برسد که دست عقل از آن کوتاه باشد، امّا هرگز نباید دریافت­های وی با معرف روشن اخلاقی متضاد و متناقض باشد. برای رسیدن به قضاوتی درست باید با بررسی انواع مراسم سماع و شناخت پیامدها و آثار روانی آن به ارزیابی و داوری نشست. نوشته­های متعدّدی نیز به همین موضوع پرداخته­اند، که از جمله آن­ها کتاب روح­های تسخیر شده، تألیف دکتر­ویلیام­سارجنت است.

  صاحب اورادالاحباب می­نویسد: «هر عنصری را در سماع حَظّی است که به هر نوعی در مرد تصرّف می­کند: گاهی به گریه، گاهی به فریاد، و گاهی در دست زدن، و گاهی در رقص، و گاهی بی­هوشی آرَد».[lxxxiii] هجويري نيز در کشف المحجوب، پیامدهای سماع و وجد را گونه­گون معرّفی می­کند: «یا زفیر یا نفیر، و یا انین یا حنین، و یا عیش و یا طپش...».

  پیآمدهای سماع صوفی - به استناد سخنان خود آن­ها- می­توان به طور خلاصه این چنین بیان کرد: حالت سبکی و سرخوشی، گریه، خنده، فریاد، سخنان و صداهای غیر متعارف (به تعبیر مناقب­الصوفیه: زبان در ولوله آید)، رفتار و حرکت­های نامتعادل[30] (لباس دریدن، تلوتلو خوردن و به تعبیر برخی از آن­ها، اضطراب)، جمود عضلانی ( و به تعبیر مؤلّف الانسان­الکامل: کژی اعضاء) و غش و بیهوشی.[31]

  مراسم سماع در غیر مسلمانان نیز همین پيآمدها را در پی دارد. مؤلّف کتاب الفبای­هیپنوتیزم می­نویسد: « مراسم [خلسه و نشئه] آفریقایی، اصولاً با رقصیدن، طبل زدن و سرود خواندن آغاز می­شود».

     دکتر­سارجنت، در گزارشی از مراسم قبیله­ای در کشور کنیا می­نویسد: «در کنیا ما شاهد برگزاری مراسمی بودیم که هدف آن خارج کردن نوعی از ارواح به نام  په­پو از بدن بود. در یکی از مراسم قبیله­ای گروه زیادی از طبّال­ها دیوانه­وار به نواختن آهنگ­های رقص مشغول بودند و مراسم رقص هم بسیار تند و خسته کننده بود. و بالاخره در مرحله کولاپس به زمین افتاند».[lxxxiv]

آیین ماکومبا در برزیل طرفداران و پیروان زیادی دارد. در این تشریفات مجموعه طبل­ها و انبوه زنان و مردانی که در حلقه­هایی می­رقصیدند، چشمگیر بود. و کم کم شمار بسياري از افراد، به اصطلاح، کالبدشان توسط خدایان زن و مرد تسخیر شده یا تصرّف می­شد. در جریان این مراسم تقریباً تمام افراد به حالت خلسه فرو رفتند و بالاخره به حالت کولاپس به زمین افتادند.[lxxxv]

نویسنده، مراسم متعددی از مسیحیان در آمریکای مرکزی و جنوبی (ترینیداد، جامائیکا، هائیتی و...) نقل می­کند. در این مراسم با به صدا در آمدن طبل­ها، افراد شروع به انجام رقص کردند. « در میان سرخ­پوستان جلگه نشین، رقصی موسوم به رقص خورشید متداول است که شباهت زیادی به اعمال صوفیان ایران دارد».[lxxxvi]

در کشو هند نیز، برنامه موسیقی، سرود و رقص برای رسیدن به حالت عروج روحی و وحدت با خدا، یا خدایان در معابد اجرا می­شده است.[lxxxvii]

  پیآمد فیزیولوژیک سماع عبارت است از: حرکت­های نامتعادل (تلوتلو خوردن، به زمین افتادن و...)، افعال ناهنجار (لباس دریدن، چنگ زدن، فریاد و نعره کشیدن و...)، ارزش و رعشه، جمود عضلانی (کاتالپتیک)، گریه و خنده و... .

  برخي از عوارض روانی «سماع» عبارت است از: تلقین­پذیری، تخیّل و توهّم. نتایج و پیامدهای سماع منحصر به فرقه­ها و گروه­هایی که دارای آیین و اعتقاد خاصّی هستند، نیست[32]؛ بل حتّی کسانی که چندان اعتقاد و پایبندی به مذهبی ندارند و اصولاً برنامه آن­ها، برنامه دینی و مذهبی نیست، نیز ممکن است دچار برخی از این عوارض بشوند. شايد از همین رو است که «لوتر» گفته است: « موسیقی، در تخدیر اعصاب [گاه] از مواد مخدّر هم قوی­تر است».[lxxxviii]

  آن­چه اهل سماع به عنوان دستاوردها و برکات عرفانی اين پديده برشمرده­اند، بیشتر بازتاب‌های سایکولوژیک موسیقی و مانند آن است. اگر حالت «وَجْد­» و بی­خودی ناشی از فهم و درک و شهود است، پس چرا سماعیان در غیر وقت سماع به این حالت نمی­رسند، مؤیّد آن این است که فرقه­ها افکاری انحرافی و شرک­آلود و حتّی با فرهنگی وحشی همین حالت­ها و عوارضی که صوفیان از خود بروز می­دهند، آن­ها نیز در سماع خود تجربه و لمس می­کنند.

  این که صوفیان سماع­گر بر روی مهارت نوازنده و خواننده تأکید کرده­اند (و حتّی برخی از آن­ها چون مولوی خوانندگان و نوازندگان حرفه­ای استخدام می­کرده­اند)، و هم مشرکان آفریقا و آمریکا حسّاسیّت خاصی روی طَبّالان و دایره­زنان نشان داده­اند، آیا حکایت از نقش «روانی» موسیقی (با قطع نظر از انديشه­ها و آراي آن­ها) ندارد؟

  خاصیّت برون­فکنی فشارهای روحی به وسیله وَجْد، خَلْسه و هیپنوتیزم، واقعیّتي است که از سوي برخی صاحب­­نظران و متخصّصان مورد تأييد قرار گرفته است.